gabrielle-henderson-HJckKnwCXxQ-unsplash

Zarząd przymusowy nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym jako sposób zabezpieczenia roszczeń oraz sposób egzekucji

Jednym ze sposobów zabezpieczenia roszczeń pieniężnych przewidzianych w art. 747 pkt 6 kodeksu postępowania cywilnego jest ustanowienie zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym albo zakładem wchodzący w skład przedsiębiorstwa lub jego część albo część gospodarstwa rolnego. Pojęcie zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym pojawia się także w postępowaniu egzekucyjnym w odniesieniu do jednego za sposób egzekucji roszczeń pieniężnych (art. 1064k.p.c. i n.). Cele zarządu przymusowego jako sposobu egzekucji oraz jako sposobu zabezpieczenia roszczenia są odmienne. Egzekucja przez zarząd przymusowy nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym, jak wynika z art. 10641 § 1 k.p.c., jest egzekucją z dochodów uzyskiwanych z działalności gospodarczej prowadzonej przez w formie przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego. Do zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym jako sposobu egzekucji stosuje się odpowiednio przepisy o zarządzie w toku egzekucji z nieruchomości, tj. art. 931 – 941 k.p.c. Zatem z dochodów uzyskiwanych w ramach zarządu pokrywa się bezpośrednio konieczne wydatki, a nadwyżkę zarządca wypłaca wierzycielowi albo sporządza plan podziału sumy uzyskanej z egzekucji (art. 106411 § 3 w związku z art. 940 oraz art. 106413 § 1 k.p.c.). Zarząd przymusowy nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym, jak każdy inny sposób egzekucji świadczeń pieniężnych, służy więc przymusowej realizacji obowiązku spełnienia tego świadczenia zasądzonego w orzeczeniu sądu lub ustalonego w innym tytule wykonawczym bądź egzekucyjnym. Z kolei zarząd przymusowy ustanawiany w postępowaniu zabezpieczającym ma co do zasady służyć ma zapewnieniu wykonalności w drodze egzekucji orzeczenia sądowego zasądzającego świadczenie pieniężne, które zapadnie po merytorycznym rozpoznaniu sprawy. Także w tym przypadku zarząd przymusowy wykonywany jest według przepisów o zarządzie w toku egzekucji z nieruchomości (art. 7524 § 1 k.p.c.). Sens zarządu przymusowego jako sposobu zabezpieczenia wyraża się w tym, że nadwyżkę dochodów po pokryciu wydatków zarządca składa na rachunek depozytowy Ministra Finansów (art. 7524 § 1 w związku z art. 941 k.p.c.). Ta właśnie kwota służy zabezpieczeniu roszczenia pieniężnego dochodzonego przez uprawnionego w procesie cywilny. 

Z art. 945 § 1 w związku z art. 7524 § 1 k.p.c. wynika, że obowiązkiem zarządcy należy prowadzenie prawidłowej gospodarki. Podnosi się zatem, że zarząd przymusowy – poza celami związanymi z zabezpieczeniem lub egzekucją roszczenia - może służyć również przywróceniu, utrzymaniu lub podwyższeniu efektywności gospodarczej przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego, a to z kolei przyczynia się do zwiększenia dochodu uzyskiwanego przez obowiązanego albo dłużnika. W razie ustanowienia zarządu przymusowego obowiązany prowadzący przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne zostaje pozbawiony prawa osobistego sprawowania zarządu, a jego czynności dotyczące tego majątku - podjęte po ustanowieniu zarządu - są nieważne (art. 7525 k.p.c.). Dzięki temu – w przypadku zabezpieczenia roszczenia obowiązany zostaje pozbawiony możliwości wyzbycia się lub obciążenia składników majątkowych objętych zarządem przymusowym, co mogłoby uniemożliwić lub utrudnić egzekucyjne wykonanie przyszłego wyroku zasądzającego roszczenie uprawnionego. Zarząd przymusowy jako sposób zabezpieczenia służy więc także zachowaniu substancji majątku obowiązanego, który może zostać spieniężony w toku egzekucji.

Należy zauważyć, że zarząd nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym może być ustanowiony także dla zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych, co wynika z art. 755 § 1 k.p.c. Może nastąpić tylko o tyle, o ile ten sposób jest adekwatny dla osiągnięcia celu zabezpieczenia. W tym przypadku zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych nie chodzi zaś o dochód, który jest lub może być osiągany w ramach zarządu przymusowego, lecz o zachowanie integralności masy majątkowej oraz zapobieżenia spadkowi jej wartości, jeżeli ma to znaczenie dla realizacji zabezpieczonego roszczenia niepieniężnego. Zarząd przymusowy nad przedsiębiorstwem może być ustanowiony np. dla zabezpieczenia takich roszczeń, jak roszczenie o przeniesienie własności bądź rzeczy wchodzącej w skład przedsiębiorstwa, wydanie przedsiębiorstwa lub zwrot przedsiębiorstwa po wygaśnięciu umowy dzierżawy. W przypadku zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych zarząd przymusowy ma do spełnienia inne cele niż przy zabezpieczeniu roszczeń pieniężnych.

Zarząd przymusowy jako sposób zabezpieczenia - czy to roszczeń pieniężnych czy niepieniężnych - powoduje bowiem daleko idące ograniczenie praw obowiązanego, a konsekwencje ewentualnych błędnych decyzji zarządcy mogą okazać się nieodwracalne i bardzo uciążliwe dla obowiązanego. W skrajnych przypadkach może nawet dojść do utraty przez obowiązanego konkurencyjności na rynku, a nawet utraty kontroli nad przedsiębiorstwem Zabezpieczenie roszczenia przez ustanowienie zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym powinno być zatem stosowane wyjątkowo i z dużą ostrożnością. Z uwagi na potencjalne zagrożenie ewentualnymi nadużyciami postuluje się, żeby ten sposób zabezpieczenia stosować w ostateczności, gdy inne sposoby okażą się niewystarczające Podejmując decyzję o zabezpieczeniu roszczenia przez ustanowienie zarządu przymusowego sąd mając na uwadze art. 7301 § 3 k.p.c. powinien ze szczególną uwagą wyważyć interesy stron w takiej mierze, aby uprawnionemu zapewnić należytą ochronę prawną, a obowiązanego nie obciążać ponad potrzebę. 


andrzej-jakubecki-box

Prof. Andrzej Jakubecki

Of Counsel

PROF. ANDRZEJ JAKUBECKI
OF COUNSEL

Of Counsel, profesor doktor habilitowany nauk prawnych. Kierownik Katedry Postępowania Cywilnego i Międzynarodowego Prawa Handlowego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Specjalista z zakresu postępowania cywilnego, prawa upadłościowego, prawa restrukturyzacyjnego, prawa handlowego i międzynarodowego prawa handlowego. Posiada wieloletnie doświadczenie w doradzaniu polskim i zagranicznym spółkom w zakresie prowadzenia sporów przed krajowymi sądami, postępowań arbitrażowych, a także postępowań upadłościowych. W latach 1999-2002 uczestniczył w pracach Zespołu Problemowego Postępowania Upadłościowego Komisji Kodyfikacyjnej RP przy Ministrze Sprawiedliwości. Od 2002 do 2015 był członkiem Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przy Ministrze Sprawiedliwości.


pexels-cytonn-955389

Egzekucja oświadczenia odpowiedniej treści i odpowiedniej formie w sprawach o ochronę dóbr osobistych

Szczególnym zagadnieniem wyłaniającym się w postępowaniu egzekucyjnym jest przymusowe wykonanie orzeczeń nakładających na dłużnika obowiązek świadczeń niepieniężnych polegających na wykonaniu czynności, której inna osoba za dłużnika wykonać nie może, czyli tzw. czynności niezastępowalnej. O ile w przypadku egzekucji świadczeń niepieniężnych polegających na wykonaniu czynności zastępowalnej w grę wchodzi tzw. wykonanie zastępcze unormowane w art. 1049 k.p.c. (wykonanie czynności przez wierzyciela na koszt dłużnika), o tyle w odniesieniu do czynności niezastępowalnych z natury rzeczy stosowane muszą być środki egzekucyjne przymuszające dłużnika do wykonania czynności. Takim środkiem przymusu jest grzywna z zamianą na areszt (art. 1050 k.p.c.) albo tzw. suma przymusowa (art. 10501 k.p.c.). Główna różnica pomiędzy tymi środkami sprowadza się do tego, że grzywna przypada Skarbowi Państwa, a suma przymusowa wierzycielowi.

Zgodnie z art. 1050 § 1 k.p.c., w przypadku, gdy dłużnik ma wykonać czynność niezastępowalną, sąd wyznacza dłużnikowi termin do wykonania czynności i zagrozi mu grzywną na wypadek, gdyby w wyznaczonym terminie czynności nie wykonał. Po bezskutecznym upływie terminu wyznaczonego dłużnikowi do wykonania czynności sąd na wniosek wierzyciela nałoży na dłużnika grzywnę i jednocześnie wyznaczy nowy termin do wykonania czynności, z zagrożeniem surowszą grzywną. W jednym postanowieniu sąd może wymierzyć grzywnę nie wyższą niż piętnaście tysięcy złotych, chyba że dwukrotne wymierzenie grzywny okazało się nieskuteczne, bo w tym ostatnim przypadku wysokość grzywny może być dużo wyższa niż piętnaście tysięcy złotych, byleby ogólna suma grzywien w tej samej sprawie nie może przewyższyła miliona złotych (art. 1052 k.p.c.).

Zgodnie z tradycyjnym podejściem czynność złożenia oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie w celu usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych – polegającą zwykle na ogłoszeniu różnego rodzaju przeprosin – uważano za czynność niezastępowalną podlegającą egzekucji zgodnie z art. 1050 k.p.c. Zwrot praktyki wymiaru sprawiedliwości w podejściu do tego zagadnienia nastąpił w uchwale Sądu Najwyższego z 28.06.2006 r. (III CZP 23/06, OSN 2007, nr 1, poz. 11), w której Sąd Najwyższy wyraził pogląd, że obowiązek usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych, polegający na złożeniu przez dłużnika oświadczenia odpowiedniej treści w formie ogłoszenia, podlega egzekucji na podstawie art. 1049 k.p.c. (wykonanie zastępcze), a zatem – co do zasady - stosowne oświadczenie może być opublikowane przez samego wierzyciela na koszt dłużnika (sprawcy naruszenia). Interpretacja przyjęta w cytowanej uchwale została zakwestionowana przez ustawodawcę w nowelizacji z 2023 r., w wyniku której w art. 1050 k.p.c. pojawił się nowy paragraf 4.

W świetle tego przepisu w przypadku, gdy chodzi o egzekucję czynności polegającej na złożeniu oświadczenia odpowiedniej treści w odpowiedniej formie w sprawach o ochronę dóbr osobistych, dopuszczalne jest wyłącznie jednokrotne nałożenie na dłużnika obowiązku zapłaty grzywny w wysokości do piętnastu tysięcy złotych, a w razie niezapłacenia grzywny wykluczona jest jej zamiana na areszt. W takiej sytuacji sąd nakazuje dłużnikowi (zamiast złożenia oświadczenia w sposób określony w sentencji wyroku) zamieszczenie w Monitorze Sądowym i Gospodarczym na koszt dłużnika ogłoszenia „odpowiadającego treści wymaganego oświadczenia i we właściwej dla niego formie”. Zamieszczenie ogłoszenia skutkuje wygaśnięciem stwierdzonego tytułem wykonawczym roszczenia o ogłoszenie oświadczenia, a zatem wykluczone staje się prowadzenie egzekucji złożenia przez dłużnika oświadczenia w sposób określony w treści wyroku sądowego.

Wprowadzając powyższy przepis ustawodawca przesądził, że złożenie oświadczenia odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie w sprawach o ochronę dóbr osobistych jest czynnością niezastępowalną, a ponadto dokonał liberalizacji sposobu prowadzenia egzekucji tej czynności w porównaniu z ogólnymi zasadami egzekucji czynności niezastępowalnych. Należy zatem podkreślić, że w obecnych realiach gospodarczych psychologiczne oddziaływanie zagrożenia jednokrotnego nałożenia grzywny w wysokości piętnastu tysięcy złotych często może okazać się iluzoryczne. Jeśli zaś chodzi o wskazanie Monitora Sądowego i Gospodarczego jako miejsca publikacji oświadczenia, to unormowanie takie ponad wątpliwość nie zapewnia dotarcia oświadczenia do opinii publicznej. Nie jest to bowiem publikator o jakiejkolwiek nośności społecznej. Zauważyć też trzeba, że wierzyciel musi zadowolić się obwieszczeniem oświadczenia w Monitorze Sądowym i Gospodarczym niezależnie od tego w jaki sposób doszło do naruszenia jego dóbr osobistych i w jaką formę złożenie oświadczenia nakazano w wyroku sądowym. W szczególności zamieszczenie ogłoszenia w Monitorze Sądowym i Gospodarczym nastąpi także wtedy, gdyby zgodnie z wyrokiem sądu miało to mieć miejsce np. w telewizji lub w Internecie albo miałoby polegać na odczytaniu oświadczenia wobec określonej grupy ludzi bądź na podpisaniu listu. Sposób wykonania wyroku, przewidziany w art. 1050 § 4 k.p.c., z reguły będzie niezgodny z treścią obowiązku dłużnika, determinowanego sposobem naruszenia dóbr osobistych oraz nie prowadzi do usunięcia skutków naruszenia dóbr osobistych w rozumieniu art. 24 § 1 k.c. Można więc stwierdzić, że obecny stan prawny w zarysowanym zakresie nie jest zadowalający.

Artykuł 1050 § 4 k.p.c. odnosi się do egzekucji oświadczeń tylko do tytułów egzekucyjnych wydanych w sprawach o ochronę dób osobistych na podstawie art. 23 i 24 k.c., nie dotyczy zaś oświadczeń o zbliżonym charakterze przewidzianych w tytułach egzekucyjnych wydanych np. w sprawach o ochronę praw autorskich (art. 78 ust. 1 i 79 ust. 2 pr. aut.) lub w sprawach o zwalczanie nieuczciwej konkurencji (art. 18 ust. 1 pkt 3, art. 22 ust 1 u.z.n.k.). W tym zakresie aktualność zachowuje powołana wyżej uchwała III CZP 23/06.


andrzej-jakubecki-box

Prof. Andrzej Jakubecki

Of Counsel

PROF. ANDRZEJ JAKUBECKI
OF COUNSEL

Of Counsel, profesor doktor habilitowany nauk prawnych. Kierownik Katedry Postępowania Cywilnego i Międzynarodowego Prawa Handlowego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Specjalista z zakresu postępowania cywilnego, prawa upadłościowego, prawa restrukturyzacyjnego, prawa handlowego i międzynarodowego prawa handlowego. Posiada wieloletnie doświadczenie w doradzaniu polskim i zagranicznym spółkom w zakresie prowadzenia sporów przed krajowymi sądami, postępowań arbitrażowych, a także postępowań upadłościowych. W latach 1999-2002 uczestniczył w pracach Zespołu Problemowego Postępowania Upadłościowego Komisji Kodyfikacyjnej RP przy Ministrze Sprawiedliwości. Od 2002 do 2015 był członkiem Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przy Ministrze Sprawiedliwości.


documents

Zabezpieczenie roszczenia w sprawach własności intelektualnej po nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego z 9 marca 2023 r.

Dla ochrony praw własności intelektualnej (oraz ochrony przed nieuczciwą konkurencją) ustanowiony jest system roszczeń obejmujący w szczególności roszczenie o zaniechanie naruszeń, usunięcie skutków naruszenia, odszkodowanie oraz zwrot bezpodstawnie uzyskanych korzyści. Dla ochrony praw własności intelektualnej kluczowe znaczenie ma roszczenie o zaniechanie bezprawnych działań (zaniechanie naruszeń praw własności intelektualnej). Realizacje tego roszczenia przerywa bowiem nielegalną działalność, a tym samym zapobiega powstaniu niekorzystnych skutków naruszenia. Pozostałe roszczenia, ustanowione dla ochrony własności intelektualnej, służą bowiem już tylko usuwaniu skutków naruszenia dotykających uprawnionego. Jest oczywiste, że im wcześniej nastąpi przerwanie bezprawnej działalności, tym mniejsze będą jej konsekwencje. W okresie, który upływa pomiędzy wszczęciem procesu przeciw sprawcy naruszenia i ostatecznym rozstrzygnięciem sprawy u uprawnionego powstają jednak znaczne szkody polegające na zmniejszeniu się sprzedaży oferowanych przez niego towarów, utracie korzyści majątkowych, a także nierzadko tracie reputacji. Natura naruszeń jest zaś taka, że ewentualne roszczenia o usunięcie skutków naruszenia, o odszkodowanie czy o wydanie bezprawnie uzyskanych korzyści przez sprawcę okazują się niewystarczające lub nieadekwatne.

W związku z powyższym istotną rolę w zapewnieniu należytej ochrony prawnej uprawnionemu odgrywa orzekane przez sąd zabezpieczenie roszczenia o zaniechanie bezprawnych działań w drodze tymczasowego zakazu bezprawnych działań na czas trwania procesu. Taki sposób zabezpieczenia zapewnia uprawnionego ochroną prawną nie różniącą się co do treści od tego, co zapewni mu wyrok w sprawie (art. 755 § 2 k.p.c.). W odróżnieniu od wyroku, zabezpieczenie roszczenia ma jednak prowizoryczny charakter, a zatem upada, jeżeli roszczenie o zaniechanie ostatecznie nie zostanie uwzględnione przez sąd. W przypadku innych roszczeń z zakresu prawa własności intelektualnej cel zabezpieczenia ogranicza się z reguły do zapewnienia egzekucyjnego wykonania przyszłego wyroku orzekającego usunięcie skutków naruszenia, zapłatę odszkodowania itp.

Zabezpieczenie roszczenia o zaniechanie naruszeń ma, wszakże również inną stronę. Faktem bowiem jest, że żądanie zabezpieczenia roszczenia przez orzeczenie tymczasowego zakazu określonych działań może być wykorzystywane także w walce konkurencyjnej w celu uniemożliwienia lub utrudnienia przeciwnikowi kontynuowanie aktywności. To ryzyko ma być minimalizowane przez nałożenie na sąd orzekający o zabezpieczeniu obowiązku wyważenia interesów obu stron przy wyborze sposobu zabezpieczenia (art. 7301 § 3 k.p.c.).

Obawa przed nadużywaniem zabezpieczenia roszczenia o zaniechanie naruszeń w sprawach własności intelektualnej (w rozumieniu art. 47989 k.p.c.) sprawiła, że w wyniku nowelizacji Kodeksu postępowania cywilnego z 9 marca 2023 r. w art. 755 k.p.c. pojawił się nowy § 23, zgodnie z którym: W sprawach wymienionych w art. 47989 sąd oddala wniosek o zabezpieczenie, jeżeli został on złożony po upływie 6 miesięcy od dnia, w którym strona lub uczestnik postępowania powziął wiadomość o naruszeniu przysługującego mu prawa wyłącznego”. Unormowanie to opiera się na założeniu, że uprawniony z tytułu praw własności intelektualnej powinien w miarę, krótkim czasie zadecydować, czy działanie sprawcy jest na tyle dla uciążliwe i prowadzi do nieodwracalnych konsekwencji, że celowe jest żądanie tymczasowego przerwania tych działań w drodze zabezpieczenia roszczenia. Jeżeli zaś upłynął termin 6 miesięcy od powzięcia przez uprawnionego wiadomości o naruszenia prawa, a uprawniony nie złożył wniosku o zabezpieczenie, to ustawodawca zakłada, że – wobec bezczynności uprawnionego – należy uznać, iż naruszenie nie jest dla niego na tyle uciążliwe, żeby wymagało tymczasowego przerwania bezprawnej aktywności naruszyciela.

Należy jednak zauważyć, że przytoczony art. 755 § 23 k.p.c. nie ogranicza się bynajmniej do zabezpieczenia roszczenia o zaniechanie, lecz dotyczy także zabezpieczenia wszelkich innych roszczeń z zakresu własności intelektualnej. W tym zakresie sens tego przepisu jest wątpliwy. Chodzić może wszak o potrzebę zabezpieczenia wynikającą z pogorszenia się w toku procesu sytuacji finansowej sprawcy naruszenia, która sprawie, że wątpliwe staje się wyegzekwowanie przyszłego wyroku zasądzającego odszkodowanie lub zwrot bezprawnie uzyskanych korzyści lub tp. W takich przypadkach to nie powzięcie wiadomości o naruszeniu prawa wyłącznego, lecz uzyskanie informacji o okolicznościach powodujących obawę o wykonalność przyszłego wyroku, powinno być istotne dla wystąpienia z żądania zabezpieczenia. Przepis art. 755 § 23 k.p.c. wydaje się zakreślony zbyt szeroko.

Artykuł 755 § 23 k.p.c. wszedł w życie w dniu 1 lipca 2023 r. Zauważyć jednak trzeba, że - zgodnie z art. 19 ust. 1 ustawy z 9 marca 2023 r. - do spraw wszczętych i niezakończonych przed wejściem w życie tejże ustawy stosuje się przepisy kodeksu postępowania cywilnego „w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą”. Wynika stąd, że sześciomiesięczny termin do złożenia wniosku o zabezpieczenie w sprawach własności intelektualnej, liczony od powzięcia wiadomości o naruszeniu prawa wyłącznego, stosuje się także w sprawach wszczętych przed dniem 1 lipca 2023 r., i dotyczy to także przypadków, gdy termin ten upłynął jeszcze przed tą datą. Orzekając o zabezpieczeniu po 1 lipca 2023 r. sąd musi uwzględnić fakt upływu terminu z art. 755 § 23 k.p.c., choćby miało to miejsce jeszcze przez 1 lipca 2023 r.


andrzej-jakubecki-box

Prof. Andrzej Jakubecki

Of Counsel

PROF. ANDRZEJ JAKUBECKI
OF COUNSEL

Of Counsel, profesor doktor habilitowany nauk prawnych. Kierownik Katedry Postępowania Cywilnego i Międzynarodowego Prawa Handlowego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Specjalista z zakresu postępowania cywilnego, prawa upadłościowego, prawa restrukturyzacyjnego, prawa handlowego i międzynarodowego prawa handlowego. Posiada wieloletnie doświadczenie w doradzaniu polskim i zagranicznym spółkom w zakresie prowadzenia sporów przed krajowymi sądami, postępowań arbitrażowych, a także postępowań upadłościowych. W latach 1999-2002 uczestniczył w pracach Zespołu Problemowego Postępowania Upadłościowego Komisji Kodyfikacyjnej RP przy Ministrze Sprawiedliwości. Od 2002 do 2015 był członkiem Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przy Ministrze Sprawiedliwości.


zabezpieczenie-roszczen

Suma przymusowa a grzywna – optymalny środek przymusu w egzekucji świadczeń niepieniężnych

Zgodnie z art. 7562 § 1 pkt 1 k.p.c. uwzględniając wniosek o zabezpieczenie przez uregulowanie stosunków na czas trwania postępowania, sąd, na wniosek uprawnionego, może w postanowieniu o udzieleniu zabezpieczenia zagrozić obowiązanemu nakazaniem zapłaty określonej sumy pieniężnej na rzecz uprawnionego na wypadek naruszenia obowiązków określonych w tym postanowieniu. Z § 2 tego przepisu wynika zaś, że w takim przypadku stosuje się odpowiednio przepisy art. 10501 i art. 10511 k.p.c.

W praktyce przytoczone unormowania stosowane są często przy zabezpieczeniu roszczeń o zaniechanie naruszeń praw własności przemysłowej, praw autorskich i pokrewnych, jak też zaniechanie czynów nieuczciwej konkurencji. W sprawach tych chodzi bowiem często o niezwłoczne przerwanie bezprawnych działań naruszających prawo powoda lub stanowiących czyn nieuczciwej konkurencji. Cel ten można osiągnąć uzyskując zabezpieczenie roszczenia o zaniechanie naruszeń praw powoda (w postępowaniu zabezpieczającym zwanego „uprawnionym”) lub działań stanowiących czyn nieuczciwej konkurencji przez adresowany do naruszyciela (tzw. „obowiązanego”) sądowy zakaz określonych działań albo nawet nakaz podjęcia przez niego określonych czynności usuwających stan stanowiący naruszenie praw podmiotowych uprawnionego. Mowa jest o zakazach lub nakazach o prowizorycznym (tymczasowym) charakterze, przewidzianych na czas do definitywnego rozstrzygnięcia sprawy.

Według art. 755 § 1 pkt 1 k.p.c., w przypadku zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych, a taki właśnie charakter ma roszczenia o zaniechanie bezprawnych działań, sąd może w szczególności unormować prawa i obowiązki stron lub uczestników postępowania na czas trwania postępowania. Unormowanie takie może polegać między innymi właśnie na ustanowieniu przez sąd określonych zakazów albo nakazów. Środkiem wymuszającym na naruszycielu (obowiązanym) podporządkowanie się zakazom lub nakazom określonym w postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia może być wspomniane wyżej zagrożenie obowiązanemu nakazaniem zapłaty określonej sumy pieniężnej na rzecz uprawnionego na wypadek naruszenia obowiązku. Ową sumę zwykło się w piśmiennictwie określać mianem „sumy przymusowej”. Ewentualność nakazania przez sąd jej zapłaty przez obowiązanego w razie niewykonania przez niego obowiązku pełni rolę swoistego środka przymusu. Suma ta przypada uprawnionemu.

Artykuł 7562 § 1 pkt 1 k.p.c. ustanawiający możliwość stosowania sumy przymusowej w celu wymuszenia wykonania obowiązanego obowiązków określonych w postanowieniu o zabezpieczeniu roszczenia przez unormowanie stosunków między stronami wszedł w życie w dniu 3 maja 2012 r. W tym samym dniu weszły w życie przepisy art. 10501 i art. 10511 k.p.c., które dopuszczają możliwość stosowania sumy przymusowej jako środka przymusu w egzekucji czynności, której inna osoba wykonać za dłużnika nie może (czynności niezastępowalnej) oraz w egzekucji zaniechania przez dłużnika pewnej czynności lub nieprzeszkadzania czynności wierzyciela. Przepisy te nawiązują do znanej w systemie prawa romańskiego (Francja, Belgia) instytucji astreinte. Tradycyjne polskie rozwiązania nawiązują natomiast do wzorców niemieckich i austriackich, w których środkiem przymusu egzekucyjnego jest grzywna z zamianą na areszt na wypadek niezapłacenia. Grzywna jako środek przymusu egzekucji świadczeń niepieniężnych była przewidziana w dawnym kodeksie postępowania cywilnego (art. 837 i art. 838). W obowiązującym kodeksie postępowania cywilnego grzywna z zamianą na areszt jest przewidziane w egzekucji czynności niezastępowalnych (art. 1050 k.p.c.) oraz w egzekucji zaniechania czynności lub nieprzeszkadzania czynnościom wierzyciela (art. 1051 k.p.c.). Grzywna taka stanowi przychód Skarbu Państwa.

W obecnym stanie prawnym grzywna oraz suma przymusowa współistnieją w prawie polskim jako dwa różne środki przymusu znajdujące zastosowanie w takich samych sytuacjach. Zauważyć wszakże można, że ustawodawca traktuje grzywnę jako „zasadniczy” środek przymusu, skoro w art. 10501 § 1 oraz art. 10511 § 1 k.p.c. stwierdza, że nakaz zapłaty przez dłużnika na rzecz wierzyciela określonej sumy pieniężnej może być zastosowany „na wniosek wierzyciela” odpowiednio zamiast „zagrożenia grzywną” albo zamiast „nałożenia grzywny”.

Okoliczność, że suma przymusowa przypada wierzycielowi, a grzywna stanowi przychód Skarbu Państwa sprawia zaś, że to suma przymusowa dominuje w praktyce grzywną, która zdaje się tracić większe znaczenie. Wierzyciele bowiem najczęściej wnioskują o zastosowanie sumy przymusowej jako środka przymusu egzekucyjnego. Bywa, że korzyści finansowe uzyskane z tego tytułu spychają na dalszy plan zasadniczy cel w postaci wymuszenia na dłużniku podporządkowanie się treści orzeczenia sądu.

Różnice pomiędzy sumą przymusową i grzywną nie sprowadzają się tylko do tego, komu przypadają kwoty z tytułu grzywny oraz z tytułu sumy pieniężnej. Istotna odmienność polega także na tym, że w razie niezapłacenia przez dłużnika grzywny orzeka się w stosunku do niego zamienny areszt (licząc jeden dzień aresztu od pięćdziesięciu do tysiąca pięciuset złotych grzywny – art. 1053 § 1 k.p.c.), natomiast niezapłaconą dobrowolnie sumę przymusową egzekwuje się według przepisów o egzekucji świadczeń pieniężnych. Istotne jest również to, że wysokość grzywny jest ograniczona. W jednym bowiem postanowieniu sąd może wymierzyć grzywnę nie wyższą niż piętnaście tysięcy złotych, chyba że dwukrotne wymierzenie grzywny okazało się nieskuteczne, natomiast ogólna suma grzywien w tej samej sprawie nie może przewyższać miliona złotych (art. 1052 k.p.c. danie pierwsze i drugie). Takie ograniczenia co do wysokości sumy przymusowej nie istnieją. Wreszcie, w razie wykonania czynności przez dłużnika lub umorzenia postępowania grzywny niezapłacone do tego czasu ulegają umorzeniu (art. 1052 k.p.c. zdanie trzecie). W analogicznej sytuacji obowiązek zapłaty sumy przymusowej nie podlega umorzeniu i nadal może być ona egzekwowana. Nie ulega zatem wątpliwości, że w przypadku sumy przymusowej duże większe znaczenie ma aspekt „finansowo-przychodowy” tego środka przymusu.

Według art. 10501 § 4 oraz art. 10511 § 3 w związku z art. 10501 § 4 k.p.c., określając wysokość sumy pieniężnej sąd powinien uwzględnić interesy stron w takiej mierze, aby zapewnić wykonalność obowiązku określonego w tytule wykonawczym, a dłużnika nie obciążać ponad potrzebę. Jest to kwestia o charakterze ocennym, która stwarza potencjalne ryzyko nieuzasadnionych rozstrzygnięć. Pożądane byłoby zatem wprowadzenie tu pewnych ograniczeń ustawowych na wzór tych, które odnoszą się do wysokości grzywny.

Podkreślić należy, że wprowadzając przepisy o sumie przymusowej jako drugim obok grzywny środku przymusu w egzekucji świadczeń niepieniężnych, ustawodawca zakładał, że „współistnienie” tych środków będzie miało przejściowy charakter. Po sprawdzeniu, jak suma przymusowa funkcjonuje w praktyce miał nastąpić wybór jednego z tych środków. Niestety w związku z rozwiązaniem Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego w grudniu 2015 r. doszło do przerwania ciągłości prac legislacyjnych. W rezultacie, pomimo upływu 10 lat, suma przymusowa oraz grzywna nadal istnieją obok siebie. Stan ten wymaga ingerencji ustawodawcy.


andrzej-jakubecki-box

Prof. Andrzej Jakubecki

Of Counsel

PROF. ANDRZEJ JAKUBECKI
OF COUNSEL

Of Counsel, profesor doktor habilitowany nauk prawnych. Kierownik Katedry Postępowania Cywilnego i Międzynarodowego Prawa Handlowego na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Specjalista z zakresu postępowania cywilnego, prawa upadłościowego, prawa restrukturyzacyjnego, prawa handlowego i międzynarodowego prawa handlowego. Posiada wieloletnie doświadczenie w doradzaniu polskim i zagranicznym spółkom w zakresie prowadzenia sporów przed krajowymi sądami, postępowań arbitrażowych, a także postępowań upadłościowych. W latach 1999-2002 uczestniczył w pracach Zespołu Problemowego Postępowania Upadłościowego Komisji Kodyfikacyjnej RP przy Ministrze Sprawiedliwości. Od 2002 do 2015 był członkiem Komisji Kodyfikacyjnej Prawa Cywilnego przy Ministrze Sprawiedliwości.


Prof. dr hab. Andrzej Jakubecki dołączył do zespołu Kancelarii

Miło nam poinformować, że w dniu 2 stycznia 2019 r. do zespołu naszej Kancelarii w roli Of Counsel dołączył Prof. dr hab. Andrzej Jakubecki. Prof. Andrzej Jakubecki jest uznanym specjalistą w dziedzinie prawa procesu cywilnego oraz prawa upadłościowego. W swym dorobku naukowym…